Með staðfestunni hefst það

3. mars 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Finnbogi Þorkell Jónsson ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur í sínu fyrsta leikverki, Þú kemst þinn veg, sem var frumsýnt á sunnudagskvöldið í Norræna húsinu undir stjórn Árna Kristjánssonar. Verkið byggir Finnbogi á samtölum við Garðar Sölva Helgason sem hefur glímt við geðklofa frá unga aldri en hefur þróað sitt eigið umbunarkerfi til að ná tökum á lífi sínu. Það hefur reynst honum svo vel að hann er nú farinn að halda fyrirlestra í skólum og stofnunum um líf sitt, baráttuna við kerfið og sjúkdóminn. Lesa meira

Magnea frá Kleifum – minning

1. mars 2015 · Fært í Á líðandi stund ·  

Magnea frá Kleifum var einn af bestu barnabókahöfundum okkar á síðustu öld. Hún hóf höfundarferil sinn á því að skrifa skemmtilegar og spennandi ástarsögur fyrir fullorðna sem nutu talsverðra vinsælda. En árið 1966 kom fyrsta barnabókin hennar, Hanna María, og þar fann Magnea fjölina sína. Lesa meira

Matarlist í Hafnarfirði

1. mars 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Gaflaraleikhúsið heldur uppi heiðri grínsins þessi misserin og ekki er hann slakur farsinn sem Gunnar Helgason og Felix Bergsson hafa kokkað saman og kalla Bakaraofninn. Ég er með svo miklar harðsperrur í kjálkunum eftir hlátursköstin að ég get ekki ennþá talað með góðu móti. Gott að geta látið nægja að skrifa. Lesa meira

Tenórinn kemur heim

1. mars 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Iðnó var svo troðið í gærkvöldi að það var orðið háskalega loftlaust í salnum um það leyti þegar Annar tenór – en samt sá sami – söng síðasta tóninn. Þarna tekur Guðmundur Ólafsson aftur upp þráðinn ellefu og hálfu ári eftir að hann frumsýndi fyrra verk sitt um söngvarann, Tenórinn vinsæla. María Sigurðardóttir leikstýrir af smekkvísi og skilningi og Kjartan Darri Kristjánsson stýrði lýsingunni sem stundum stal senunni alveg óvænt. Lesa meira

Í afahúsi

1. mars 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Það var snilldarhugmynd hjá Elínu Gunnlaugsdóttur að búa til söngleik utan um ljóð Þórarins Eldjárn í bókinni Gælur, fælur og þvælur og útkoman er bæði skemmtileg og elskuleg eins og gestir í Tjarnarbíó fengu að sjá í gær á sýningunni Björt í sumarhúsi. Ágústa Skúladóttir leikstýrir, Kristína R. Berman sér um leikmynd og búninga og lifandi hljómsveit situr bakatil á sviðinu, leikur undir söng og framleiðir alls konar leikhljóð. Algerlega alvöru. Lesa meira

Hamfaraleikrit fyrir börn

22. febrúar 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Pétur Eggerz gerir það ekki endasleppt við Skaftárelda og Móðuharðindi. Haustið 2013 frumsýndi hann einleikinn Eldklerkinn um séra Jón Steingrímsson, sem hann byggði á ævisögu Jóns, og núna fyrir viku frumsýndi hann í Tjarnarbíó frumsamda verkið Eldbarnið um örlög lítillar stúlku í þeim voðalegu hamförum. Leikstjóri hans er sem fyrr Sigrún Valbergsdóttir. Lesa meira

Kuggur, Mosi, mæðgurnar og leikhúsvélin

21. febrúar 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Hugmynd Sigrúnar Eldjárn að bókunum um Kugg eru eiginlega á heimsmælikvarða. Bara það að láta sér detta í hug vinahóp sem samanstendur af einum strákling, smáveru með ofurkraft, sprækri kerlingu og miðaldra dóttur hennar, sem líka er hugmyndaríkur uppfinningamaður, er svo galin að hún hlýtur að virka. Enda hefur hún virkað árum saman í bókaflokknum og gerir ekki síður nú í leikhúsinu. Lesa meira

Stríðnispúkinn á Skerinu – minningabrot um Íslandsferð Michels Houellebecq haustið 2012

20. febrúar 2015 · Fært í Eldri greinar úr TMM, Á líðandi stund ·  
TMM 2013 · 3 61
Friðrik Rafnsson
Stríðnispúkinn á Skerinu
Minningabrot um Íslandsferð Michels
Houellebecq haustið 2012
1.
Ég hef stundum í gegnum tíðina greitt götu erlendra rithöfunda hér á
landi og hef haft það fyrir reglu fram að þessu að segja ekki frá slíkum
heimsóknum opinberlega. En allar reglur hafa sínar undantekningar og
þegar franski rithöfundurinn Michel Houellebecq er annars vegar fer vel á
að brjóta þær. Hann er að mínum dómi og ansi margra annarra einn áhugaverðasti
höfundur síðari ára, það þekki ég bæði sem dyggur lesandi hans um
árabil og þýðandi þriggja skáldsagna hans, Öreindanna, Áforma og Kortsins
og landsins.
Hér er ekki ætlunin að fjalla um verk Houellebecqs, skáldsögur, ljóðabækur
og ritgerðir, heldur bregða upp svipmynd af honum eins og hann kom mér
fyrir sjónir þegar hann kom hingað í viku haustið 2012. Einhverjum kann
að finnast hégómlegt, jafnvel ósmekklegt, að birta persónulega frásögn sem
þessa af manni sem er sannarlega heimsfrægur rithöfundur. Ég hef hina
miklu fyrirferð persónunnar mér til afsökunar en hvet alla til að lesa verk
þessa stórmerka höfundar sem hefur lýst grátbroslegri jarðvist nútímamannsins
af meiri væntumþykju, húmor, þekkingu og skarpskyggni en
flestir aðrir.
2.
Forsaga Íslandsferðarinnar var sú að ég hafði fyrir milligöngu sameiginlegs
vinar samband við Michel Houellebecq í ágúst 2012 uppá von og óvon
til að láta hann vita að nýjasta skáldsagan hans, Kortið og landið, kæmi út
á íslensku í október og kanna um leið hvort hann hefði áhuga og tök á því
að koma til landsins, kynna bókina og skoða sig aðeins um á landinu. Mér
til mikillar undrunar og ánægju svaraði hann nokkuð fljótt og sagðist geta
komið í lok september eða fyrripart október. Ákvörðunin um að bjóða
honum var nokkur áhætta, bæði fyrir mig og útgefandann, Forlagið, enda
hafði Houellebecq í þrígang þekkst boð um að koma hingað til lands en
Fr iðr i k R af ns son
62 TMM 2013 · 3
aldrei komist. Fyrst var það árið 2001, en þá stangaðist ferðaplanið á við
vinnu hans við erótíska kvikmynd. Tökur áttu einmitt að fara fram þá daga
sem hann hafði fyrirhugað að koma hingað. Síðan var það 2003, en þá átti
hann í verulegum persónulegum erfiðleikum og varð að hætta við. Loks
var það 2011 þegar hann átti að koma hingað í boði Listahátíðar í Reykjavík
og Alliance française, en þá vildi ekki betur til en svo að það fór að gjósa í
Grímsvötnum daginn sem hann átti að koma svo að hann hætti við af ótta
við að verða innlyksa hérlendis í óvissan tíma eins og tilfellið hafði verið um
fjölda fólks þegar Eyjafjallajökull hafði gosið árið áður.
Ég mætti út á Keflavíkurflugvöll seinnipart laugardags 6. október á tilsettum
tíma, nokkuð stressaður yfir því hvort hann léti sjá sig að þessu
sinni, og biðin hófst. Fólk tíndist út úr hinum ýmsu flugvélum, tíminn leið,
venjulegur hálftími kominn og ég farinn að ókyrrast verulega. Enn liðu
fimm heillangar mínútur og síðan tíu og viti menn, kom þá ekki kappinn
labbandi út um dyrnar í hettuúlpunni sinni með risastóra tösku í eftirdragi,
heilsaði vinsamlega en heldur stuttaralega og sagðist bara verða að drífa sig
út á hlað og fá sér rettu. Ég stóð þarna eins og þvara og góndi á manninn
teyga í sig reykbætt íslenskt flugvallarloft. Þvílíkur léttir …
Við lögðum af stað í bæinn, ég enn hálfhissa að hafa loks náð manninum
til landsins eftir öll þessi ár. Á leiðinni reyndi ég að halda uppi hefðbundnum
móttökusamræðum, benda honum á stytturnar flottu við Leifsstöð (er
hann ekki myndlistarunnandi?), úfið hraunið á Reykjanesinu (er hann
ekki áhugamaður um jarðfræði og eldfjöll?), gufuna sem stígur upp af Bláa
lóninu, Keili og fleira, en fékk nánast engin svör. Ég vissi svosem að hann
væri ekki ýkja skrafhreifinn, en þetta var frekar óþægilegt og þvingandi.
Þegar til Reykjavíkur var komið skutlaði ég honum á gistiheimili í miðbænum
og síðan var rætt um að hann kæmi og borðaði með okkur hjónunum
um kvöldið. Bara við, engir gestir þannig að við næðum að kynnast
og leggja línurnar fyrir vikuna. Hann var mjög sáttur við það. Þar gerðumst
við afar þjóðleg og buðum við honum upp á brennivín og hákarl, lugum
því blákalt að það væri eins konar manndómsvígsla inn í íslenskt samfélag,
síðan var boðið upp á pönnusteiktan lax að hætti hússins og heimagerðan ís
að hætti ömmu á Reyðarfirði. Ég hafði fyrr um kvöldið sýnt honum bók um
Kristján Davíðsson með formála Kundera, en mér til nokkurra vonbrigða
virtist hann ekkert sérlega upprifinn. Hann var hins vegar stórhrifinn af
rennibrautarstól í holinu hjá okkur, útsaumuðum stól sem Ingibjörg tengdamóðir
mín hafði gert fyrir margt löngu. Þetta var bara ansi notalegt fyrsta
kvöld, hann eðlilega ansi þreyttur eftir langt ferðalag og fór heim í leigubíl
um klukkan tíu, miðnætti að evrópskum tíma.
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 63
3.
Náði í hann daginn eftir klukkan tíu, fórum rúnt um Reykjavík, borðuðum
humarsúpu á Sægreifanum og fengum okkur kaffi á Haítí. Eftir hádegið var
farið að Kleifarvatni, í Krýsuvík og Bláa lónið. Hann var ekkert sérlega uppveðraður
yfir Kleifarvatni (sagðist ekkert kannast við Indriðason þann sem
ég nefndi í því sambandi), en fannst magnað að koma í Krýsuvík. Vorum
einir þar, ágætis veður. Röltum upp stíginn, hann dáðist mjög að litadýrðinni
en fannst einkum magnað að finna brennisteinslyktina, finna nálægðina við
jarðhitann, fann að stutt er þar í Helvíti, illsku, enda segja Frakkar „ça sent
le souffre“ (það er brennisteinslykt af þessu) þegar eitthvað vafasamt eða
skuggalegt býr undir einhverju. Það hefur einmitt löngum verið rætt um
að brennisteinslyktina leggi af verkunum hans, hann sé aðalstríðnispúki og
ólíkindatól franskra bókmennta, og því var sérlega skemmtilegt að ná mynd
af honum í Krýsuvík þar sem hann er stríðnislegur á svipinn með dásamlega
ljóta húfu sem hann hafði keypt í Rauðakrossbúð á Laugaveginum. Stríðnispúki
franska bókmennta nærri eldi og eimyrju á Íslandi.
Bláa lónið var greinilega mögnuð reynsla. Það var fremur fámennt þar,
engar raðir eða örtröð, og það sem var enn betra, fremur kalt í veðri sem
þýðir að andstæður heita vatnsins í lóninu og haustveðursins voru sláandi.
Við vorum meira að segja svo heppnir að fá á okkur ærlegt haglél á meðan
við vorum ofan í lóninu, þannig að við sem báðir erum fremur þunnhærðir
urðum að dýfa höfðinu ofan í vatnið með reglulegu millibili. Áður en hann
kom hafði hann lýst sérstökum áhuga á að fara þangað vegna þess að hann
þjáist af exemi og langaði að kanna hvort vatnið myndi slá á það, og svo
reyndist vera. Auk þess var ánægjulegt að sjá hvað manninum, sem alla
jafna tjáir sig ekki mjög sterkt, leið vel þarna enda vorum við í lóninu í um
það bil tvær klukkustundir. Ég hef margoft farið þangað með útlendinga en
aldrei séð neinn mann njóta þess jafn innilega. Hann svamlaði um eins og
húðlatur og hamingjusamur selur eða smáhveli, makaði á sig hvítri drullu
og breyttist í ástralskan frumbyggja, sótti í hitann, því heitara því betra. Við
fórum tvisvar sinnum þangað, á sunnudeginum og föstudeginum. Vorum
ofan í lóninu tvo tíma í hvort sinn, hann alsæll, ég alveg mauksoðinn, farinn
að losna af beinunum. En hvað leggur maður ekki á sig fyrir menninguna?
Ókum sem leið lá í bæinn aftur og hann fékk að slaka á fram að kvöldmat.
Fyrr um daginn hafði hann spurt hvaða matur væri sérstakur hér. Ég nefndi
m.a. hvalkjötið og lundann og því fórum við þrjú, ég hann og Eydís að borða
á Þremur Frökkum um kvöldið. Hann var mjög áhugasamur um að smakka
nýjan mat, afar jákvæður. Skutluðum honum síðan á gistiheimilið. Hann
kvartaði undan því (franskir aðdáendur sem voru að sverma fyrir honum,
sameiginlegt baðherbergi og sturta á hæðinni) og ég ákvað að kanna með að
skipta um hótel, flytja hann yfir á íbúðahótel við Laugaveginn.
Fr iðr i k R af ns son
64 TMM 2013 · 3
4.
Daginn eftir var viðtal bókað við Egil Helgason í Kiljunni og síðan við
Jórunni Sigurðardóttur á Rás 1 í kjölfarið. Þegar við komum á staðinn kom
hann auga á skáp í sminkherberginu þar sem hárkollur voru geymdar og
langaði að prófa einhverja þeirra. Sjónvarpsfólkinu leist ekkert sérlega vel
á það, enda átti að drífa í viðtalinu, en hann lét sig ekki fyrr en hann hafði
fengið að prófa eina rauða, síða, sem fór honum bara nokkuð vel. Raunar það
vel að hann vildi helst mæta með hana í viðtalið, vera með smá „happening“
á Íslandi eins og hann orðaði það. Ég vissi að það myndi hleypa viðtalinu í
loft upp og tókst að afstýra þessu eftir allnokkrar fortölur. Síðan tók Egill við
hann stórfínt viðtal sem var sent út tveimur dögum seinna. Í kjölfarið tók
Jórunn líka við hann ágætt viðtal fyrir Rás 1, enda vel að sér í verkum hans.
Eftir hádegið fór ég með hann austur á Þingvöll, stoppuðum þar góða
stund og gengum um, ég sagði honum sögu staðarins og frá misheppnaðri
Stríðnispúkinn við eld og eimyrju í Krýsuvík.
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 65
tilraun Íslendinga til að búa til þjóðargrafreit, síðan fórum við til baka um
Grafninginn með viðkomu í Nesjavallavirkjun (sérlega magnað að stoppa
við heita lækinn þar á svölum haustdegi), þaðan í gegnum Hengilssvæðið
og aftur í bæinn. Smá hvíld og síðan út að borða á Grillmarkaðinn með
útgefandanum, Jóhanni Páli, Guðrúnu, konu hans, Silju Aðalsteinsdóttur
hjá Máli og menningu, og Erlu Björg Gunnarsdóttur, kynningarstjóra
Forlagsins. Ágætiskvöld, gaman að sjá hvað útgefandinn og höfundurinn
náðu vel saman.
5.
Þriðjudagurinn hófst á því að Kolbrún Berþórsdóttur á Morgunblaðinu tók
við hann prýðilegt viðtal á Mokka, síðan bað ég hann að velja milli listasafns
eða Reðasafnsins, hann valdi heldur Reðasafnið vegna þess hversu einstakt
það væri í heiminum. Við fórum þangað og hann skoðaði það í bak og fyrir
og fannst stórmerkilegt, en það kom honum nokkuð á óvart hvað margir
reðrarnir (einkum hvala) voru oddhvassir og einna líkastir vopnum eða
stingjum af einhverju tagi. Hann spurði hvort þarna væru limir af öpum eða
mönnum, var að spá í hvort þeir væru ekki svipaðir. Ekki áttu þeir apareður
en mannsreður var þarna í formalíni, heldur óhrjálegur á að líta. Það kom
honum nokkuð á óvart hversu getnaðarlimir væru almennt forljótir. Athugull
maður, Houellebecq, eins og fram kemur í bókum hans.
Seinnipartinn hafði hann lausan til að rölta um miðbæinn og versla
aðeins, en síðan var boð fyrir hann og Michel Rocard, fyrrverandi forsætisráðherra
og sendiherra Frakklandsforseta í málefnum heimskautanna, í
bústað franska sendiherrans, Marcs Bouteiller, við Skálholtsstíg. Þar var
samankominn góður hópur Frakklandsvina, auk nokkurra íslenskra stjórnmálamanna
og erlendra diplómata. Bouteiller sendiherra og Rocard héldu
ávörp eins og vera ber, en mér til mikillar furðu bað Houellebecq um orðið
þegar Rocard hafði lokið máli sínu. Hann þakkaði kærlega fyrir sig, sagðist
ánægður með dvölina, en lét síðan í ljós þá skoðun sína að franskir sósíalistar
hefðu gert mikil mistök þegar þeir tóku Mitterand fram yfir Rocard
sem frambjóðanda flokksins árið 1979 – Rocard hefði orðið mun betri
forseti en Mitterand. Þetta gladdi Rocard mjög, enda voru þeir Mitterand
keppinautar alla tíð. Síðan settust heiðursgestirnir afsíðis og ræddu saman
drykklanga stund. Eftir boðið fylgdum við Houellebecq beint upp á hótel.
Hann er fremur kvöldsvæfur maður, segist yfirleitt vakna klukkan fjögur á
morgnana.
6.
Ég sótti hann morguninn eftir og við röltum aðeins um miðbæinn. Fórum
síðan upp á Mokka þar sem hann þurfti að hitta tvo blaðamenn í viðbót,
Fr iðr i k R af ns son
66 TMM 2013 · 3
Friðriku Benónýsdóttur á Fréttablaðinu og Þórarin Þórarinsson hjá Fréttatímanum.
Eftir viðtölin kvaddi ég hann og við sammæltust um að ég kæmi að sækja
hann klukkan fjögur til að fara og skoða hraunhelli nærri Hafnarfirði,
Leiðarenda, með Pál bróður minn sem leiðsögumann og síðan var að ósk
hans ráðgert að fara að hitta Barða Jóhannsson tónlistarmann, enda er
Houellebecq mikill unnandi dúetts Barða og Karen Ann, „Lady and the
bird“. Ég mætti á tilsettum tíma á hótelið til að ná í hann. Eins og venjulega
bað ég konuna í gestamóttökunni að láta hann vita að ég væri kominn,
ekkert svar. Ég prófaði því að hringja í farsímann hans, ekkert svar. Eftir
fimmtán mínútna bið fór ég upp og bankaði á dyrnar hjá honum, ekkert svar.
Ég ákvað því að afboða hellaferðina, en beið með að afboða okkur til Barða,
enda tveir tímar í að hitta hann. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir náði ég ekki í
hann, ákvað því að hringja í Barða og afboða heimsóknina sem hafði verið
ákveðin klukkan sex. Þetta var vægast sagt óþægileg staða, einkum vegna
þess að það hafði áður gerst í heimsóknum (m.a. í Belgíu) að hann hyrfi
sporlaust. Hann hafði fengið sér írskt kaffi í hádeginu og því grunaði mig
að hann hefði hreinlega dottið í það og vildi ekki láta ná í sig. Hversu lengi
myndi það vara? Staðan var óþægileg, einkum vegna þess að kvöldið eftir átti
hann að koma fram á Sólon … Ég gat lítið meira gert í málinu, fór heim og
horfði á sallafínt viðtal Egils Helgasonar við hann í Kiljunni.
7.
Um níuleytið morguninn eftir hringdi hann í mig, alveg stálsleginn.
„Afsakaðu, Friðrik, en ég var eitthvað þreyttur í gær og fór að sofa. Ætluðum
við ekki að hittast núna klukkan níu og skreppa í skoðunarferð?“ Ég sagðist
verða mættur eftir hálftíma og hann beið mín sallarólegur á hótelinu. Síðan
var lagt í hann og stefnan tekin á Gullfoss og Geysi í þokkalegu veðri. Fyrsta
stopp var í Kömbunum þar sem við röltum um drykklanga stund, enda
útsýnið yfir suðurlandið og út til Vestmannaeyja dásamlegt, gengum niður
að útsýnisskífunni neðan vegarins. Hann var þarna í fyrsta sinn í ferðinni
með myndavél með sér, tók slatta af myndum af Hveragerði og nágrenni,
gufustrókunum sem þar leggur víða upp úr jörðinni, en einkum þó fjölda
nærmynda af hrauninu og mosanum sem var alsettur morgundögg í fallegri
haustbirtunni. Áfram var haldið, komið við í Kerinu sem var myndað í bak
og fyrir, enda er hann sérstakur áhugamaður um eldfjöll. Geysir var næsti
viðkomustaður, við röltum um svæðið, fylgdumst með Strokki taka númerið
sitt og fengum okkur síðan ágæta fiskisúpu á veitingastað þar. Við ókum sem
leið lá að Gullfossi, löbbuðum niður að fossinum eins og sannir túristar. Þar
sem veðrið var prýðilegt, sól og logn, og við höfðum nógan tíma ákváðum
við að halda enn áfram að túristast og settum stefnuna á Þorvaldseyri undir
Eyjafjöllum. Við stoppuðum nokkrum sinnum á leiðinni til að taka myndir,
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 67
enda haustbirtan og skýjafar töfrandi. Vestmannaeyjar í dularfullri móðu í
suðri, fjöllin í norðri að hálfu hulin skýjum og nokkrum sinnum létu hálfir
eða heilir regnbogar sjá sig. Myndavélin hans var sjaldan eins mikið notuð
og á þessari leið. Komum við hjá Seljalandsfossi sem var með fallegasta móti,
héldum síðan austur að Þorvaldseyri. Sáum heimildamyndina sem þar er
sýnd um hetjulega baráttu bænda við að þrauka meðan gosið undir Eyjafjallajökli
stóð yfir með tilheyrandi öskufalli og hreinsunarstarfið og endurreisnina
í kjölfarið. Magnaður staður, Þorvaldseyri, og aðdáunarvert hvernig
fólkið þar sá ný tækifæri í þessum miklu náttúruhamförum. Þaðan var
brunað aftur í bæinn án viðkomu. Komum um sexleytið, pása til klukkan
átta þegar Houellebecqkvöldið átti að hefjast á Kaffi Sólon.
Við Eydís sóttum hann rétt fyrir klukkan átta, hann var kominn niður,
tilbúinn og jákvæður fyrir kvöldið. Dagskráin var þannig að ég átti að kynna
hann stuttlega, ræða við hann í um það bil hálftíma (og Torfi Tulinius að
túlka), síðan áttum við tveir að lesa kafla úr þýðingu minni á Kortinu og
landinu og loks áttu þeir Hallgrímur Helgason að lesa nokkur ljóð, hann á
frummálinu og Hallgrímur nýjar þýðingar sínar á sömu ljóðum. Það er ekki
auðhlaupið að því að þýða ljóð Houellebecqs, því hann notar yfirleitt háttbundin
form þótt yrkisefnin séu gjarna afslöppuð og jafnvel hversdagsleg, en
Hallgrímur þýddi þau hreint frábærlega.
Stíf skoðunarferðin gerði það að verkum að við höfðum ekki undirbúið
okkur mjög mikið, en við höfðum þó rætt í stórum dráttum hvernig við
ætluðum að hafa þetta. Þegar á staðinn var komið var salurinn troðfullur af
fólki, eins og við mátti búast. Skyndilega vildi hann breyta fyrirkomulaginu,
lesa ljóðin og kaflana og að við ræddum saman eftir það. Allt í sóma, það
gekk ágætlega, þeir Hallgrímur lásu ljóðin og síðan við Houellebecq úr
Kortinu og landinu, en brátt kom í ljós að hljóðkerfið var ekki að virka sem
skyldi og að fólk aftast í salnum heyrði lítið sem ekkert. Í samtalinu okkar
á milli reyndum við að tala betur í hljóðnemana og það hreif. Samt heyrðist
mér fólk almennt (það sem heyrði …) vera ánægt með kvöldið og í lokin
áritaði hann bækur fyrir fjölda fólks. Í millitíðinni hafði hann þó fengið
sér sígarettu úti á svölum og rabbað aðeins við nokkra íslenska kollega og
bókmenntaunnendur. Einn þeirra gerðist jafnvel svo aðgangsharður að ég
varð að stoppa hann af til að ná Houellebecq frá honum til að hann gæti
áritað fyrir fólkið sem beið hans í langri röð.
Á eftir fórum við með honum að borða á Sushi samba veitingastaðinn
(einn fárra staða sem opinn er virka daga eftir tíu á kvöldin í Reykjavík …)
þar sem við fengum okkur að borða og renndum ljúffengum matnum niður
með ágætu ítölsku hvítvíni. Þegar við vorum að fara þekkti einn þjónanna
hann í sjón (sá var franskur) og bað hann að árita einhvers konar frægramannavegg
(wall of fame) sem þar er. Það gerði hann góðfúslega, en ekki veit
ég hvaða önnur nöfn voru fyrir, sýndist þau vera þrjú eða fjögur.
Fr iðr i k R af ns son
68 TMM 2013 · 3
8.
Föstudagurinn 12. október var síðasti dagur hans hérlendis, engar sérstakar
skuldbindingar og allt opið. Byrjuðum á því að fara í skartgripaverslun neðst
á Laugveginum. Fyrr í vikunni hafði hann tekið sér dagpart til að versla,
en þennan morgun vildi hann endilega að ég færi með honum í skartgripabúð.
Erindið var að kaupa íslenskan skartgrip handa kærustunni, Inès.
Ég benti honum á ýmsar búðir en hann var greinilega búinn að sigta eina út,
neðarlega á Laugaveginum þannig að við steðjuðum þangað. Þegar inn var
komið var hann þó greinilega haldinn valkvíða yfir því hvað henni myndi
falla í geð (hvaða karlmaður kannast ekki við þá tilfinningu?), spurði mig
hvað mér fyndist um þetta og hitt, ég reyndi af veikum mætti að tjá mig en
hann hlustaði ekkert á mig, fetaði sig frá einum grip að öðrum að niðurstöðu
sem mér sýndist hann þegar hafa verið búinn að taka. Fyrir valinu varð
mjög fallegt silfurhálsmen með skærrauðum steini í miðjunni. Honum var
greinilega mjög létt þegar þetta mál hafði verið afgreitt. Fórum síðan niður
á Forlag þar sem honum voru gefnar nokkrar bækur um Ísland, þar á meðal
stórglæsileg bók með loftmyndum eftir Sigurgeir Sigurðsson, sannkölluð
listaverkabók náttúrunnar. Sem við vorum að skoða þessar gersemar kom
Einar Már Guðmundsson aðvífandi, ég kynnti þá, þeir ræddu saman um
stund og Houellebecq áritaði Kortið og landið handa honum.
Hann hafði verið svo hrifinn af Bláa lóninu að hann langaði að fara
þangað einu sinni enn og það gerðum við. Hann var alveg eins hrifinn og
í fyrra skiptið, naut þess ekki síður og jafnvel enn frekar, enda kunnugur
staðháttum og veðrið eins og best verður á kosið á þessum árstíma, bjart
en heldur svalt. Til að gera aðeins meira úr deginum stakk ég upp á því
að við færum áður og skoðuðum sýninguna „Heimskautin heilla“, í Sandgerði
þar sem lífi og starfi franska leiðangursstjórans Jean-Baptiste Charcot
eru gerð skil. Þetta var greinilega óvænt ánægja fyrir hann, hann skoðaði
safnið (skýringarnar eru á frönsku og íslensku) vel og vandlega undir dyggri
leiðsögn staðarhaldarans, Reynis Sveinssonar.
Hann hafði margoft nefnt í ferðinni að sig langaði að smakka íslenskan
humar. Um kvöldið buðum við Eydís honum því heim í humarveislu að
hætti hússins. Frakkar eru miklir matmenn sem kunnugt er, borða ekki
til að lifa eins og við heldur öfugt, þeir lifa til að borða. Houellebecq sver
sig í það þjóðerni, því eitt af því fyrsta sem hann spurði þegar hann kom
var hvað hann ætti helst að smakka á Íslandi. Hann náði að smakka það
helsta: Hákarl, hvalkjöt, lunda, fisk, lambakjöt, humar. Áttuðum okkur
ekki fyrr en undir lokin að hann væri mikilli villibráðarunnandi, annars
hefði ég útvegað gæs, það verður bara næst. Það hefði einmitt verið vel við
hæfi enda virtist hann hafa allt að því dýrslega nautn af að borða góðan
mat. Undir borðum var engin hræsni eða kurteisishjal, afar hressileg tilbreyting
frá því sem maður er vanur. Hann var óvenju skrafhreifinn þetta
Str íðni spúkinn á S k er inu
TMM 2013 · 3 69
síðasta kvöld. Hvað var hann með á prjónunum? Ljóðabók í vor, tími til
kominn enda sagðist hann fyrst og fremst á sig sem ljóðskáld. Hann er oft
kallaður „Baudelaire stórmarkaðanna“ vegna þess hversu vel hann hefur
náð til almennings með ljóðum sínum. Aðspurður um hvað honum fyndist
um það sagði hann að sér þætti vænt um það, hefði meira að segja nýtt
sér það með því að vera með ljóðaupplestur í stórmarkaði, enda stórmarkaðir
merkileg menningarfyrirbæri í nútímanum. Hann sagðist vera með á
prjónunum teiknimyndasögu sem unnin væri upp úr skáldsögunni hans,
Áform, í samvinnu við lítt þekktan, franskan teiknara, hún væri væntanleg á
næsta ári. Hann sagðist líka vera að skrifa handrit að kvikmynd sem byggð
væri á Kortinu og landinu með Philippe Harel, kvikmyndaleikstjóra sem
gerði mynd eftir fyrstu skáldsögu hans, Extention du domaine de la lutte
(Útvíkkun bardagasvæðisins) á sínum tíma. Það væri raunar allt á frumstigi
og alls óvíst með fjármögnun.
9.
Hvað er minnisstæðast úr samræðum okkar um skáldskap? Hann hefur
dálæti á Emmanuel Carrère og Henning Mankell, af eldri höfundum er það
helst Balzac. Við ræddum nokkuð um Jules Verne, hann sagðist hafa lesið
hann talsvert, en sagði að það mætti stytta hann nokkuð, hann léti oft vaða
á súðum. „Myndir þú vilja láta gera það við þínar bækur eftir hundrað ár?“
spurði ég. Vandræðaleg þögn. „Nei, sennilega ekki,“ var svarið, svo var talinu
vikið að öðru. Denis Diderot? Gleymdur. Kundera? Já, las eitthvað eftir
hann. Punktur. Íslenskar bókmenntir? Ekkert minnisstætt, utan Arnaldur
Indriðason sem hann mundi nú eftir að hafa lesið og fannst vera útþynntur
Mankell. Fámáll um eigin verk, en sagði þó að hann ætti sér uppáhaldskafla
í sumum bóka sinna, til dæmis brottfararkaflann í Kortinu og landinu
eftir að Olga og Jed fara í garðveisluna og kaflann þar sem kínverski listfræðingurinn
greinir verk Jeds. Sagðist líka vera mjög ánægður með seinni
hluta Tiltekinnar eyju, þar sem hann hefði að sínum dómi komist næst því
að ná ljóðrænum hæðum í prósa.
Vikuna sem Houellebecq var hér kynntist ég honum nokkuð vel, kannski
eins vel og hægt er á einni viku, enda vorum við saman nánast frá morgni til
kvölds allan tímann, nema þegar hann lét sig hverfa síðdegis á miðvikudeginum.
Hvernig kom hann mér fyrir sjónir? Áður en hann kom höfðu sameiginlegir
vinir í París (Benoît Duteurtre og Lakis Proguidis) sagt mér að hann
væri alls ólíkur þeirri hranalegu og kuldalegu ímynd sem oft birtist af honum
í fjölmiðlum, það væri bara brynja, skrápur sem hann hefði komið sér upp til
að þrauka fjölmiðlaathyglina sem er erfitt að komast alveg hjá nema að gera
hreinlega eins og Milan Kundera, hafna öllum viðtölum Og það stóð heima,
enda þótt við hefðum oft talað saman í síma og skipst á tölvupósti var hann
Fr iðr i k R af ns son
70 TMM 2013 · 3
afar fámáll fyrstu tvo dagana, meðan við vorum að kynnast og hann að átta
sig á nýjum stað, alls ólíkum öllum öðrum sem hann hafði séð. Þögull en afar
athugull og íhugull. Spurði bara að því sem honum fannst skipta máli, lítið
fyrir smáspjall eins og létttaugaveiklaði íslenski gestgjafinn. Þessi maður er
myndavél, myndavél með mannsheila, svo ég leyfi mér að snúa út úr titlinum
á snilldarlegu smásagnafni eftir Guðberg Bergsson. Smám saman losnaði um
málbeinið, hann fór að slaka á, gantast og brosa, það fór ekki á milli mála að
honum leið vel. Sérkennilega samsettur maður, Houellebecq, sá maður sem
kemst einna næst þeirri mynd sem ég hef gert mér af fyrirbærinu snillingur,
íhugull og athugull, gríðarlega fróður og lesinn, en líka stundum barnslega
einlægur og viðkvæmur, næstum brothættur. Dregst einhvern veginn áfram
í gegnum lífið af ótrúlegri þrautseigju. En líka lúmskur húmoristi, laumar út
úr sér kommentum og hlær, eða flissar öllu heldur, manna mest yfir þeim.
Dálítið eins og Serge Gainbourg, sá merki söngvari og svallari. Ég hef alltaf
ímyndað mér Kafka eða Beckett einhvern veginn svona. „Hann minnir mig
á Céline,“ sagði Gérard Lemarquis í sendiráðsboðinu. Aðspurður hvort hann
héldi upp á þessa höfunda svaraði hann: „Já, ég las bækurnar þeirra þegar ég
var ungur.“ Ekkert meira um það.
10.
Þegar við höfðum sporðrennt humrinum skutlaði ég honum á hótelið,
lagði mig í nokkra tíma, náði í hann á hótelið um fjögurleytið aðfararnótt
laugardagsins (þar með fékk hann líka sýnishorn af draugfullum Íslendingum
á Laugaveginum) og skutlaði honum út á Keflavíkurflugvöll. Hann
tékkaði sig inn í vélina til Alicante og við spjölluðum saman um stund áður
en hann fór. Hann var mjög upptekinn af breiddargráðum þennan morgun,
hvernig væri hægt að sjá heiminn út frá heimskautsbaug, miðbaug og þess
háttar, greinilega eitthvað að gerjast. Hann var mjög ánægður með ferðina,
sagðist aldrei áður hafa komið svo norðarlega, sig hefði lengi langað til Íslands
og hann hefði satt að segja óttast að verða fyrir vonbrigðum, en klykkti svo út
með að segja að það væri síður en svo tilfellið, landið væri það fallegasta sem
hann hefði komið til fram til þessa, jafnvel enn fallegra en Írland og þá væri
mikið sagt. Framundan væru ferðir til Indlands og Víetnam, en hann nennti
því varla, hann ætlaði að sjá til. Ræddi um að koma aftur síðar, kannski
fyrripartinn í september, þá væri mesti ferðamannastraumurinn að baki en
samt sæmilega hlýtt og bjart. Við kvöddumst síðan með virktum á sama stað
og við hittumst fyrst, reynslunni ríkari.
Nokkrum dögum síðar sendi hann mér tölvupóst: l‘Islande: le plus beau
pays que j‘aie jamais vu. (Ísland: fallegasta land sem ég hef nokkurn tímann
augum litið.) Athugull maður, Michel Houellebecq, ekki satt?
TMM 2013 · 3 71
Michel Houllebecq
Ljóð
Þýðing Hallgrímur Helgason
NÁTTÚRA
Ég þoli ekki fjallafíflin treg
sem falla í trans ef birtist stóð af hvönnum.
Því náttúran er ljót og leiðinleg
og lítt hefur að gefa okkur mönnum.
Gott er að hreyfast hratt í Mercedes
um heiðalöndin víð og dalinn bláa,
að geta skipt um gír og fjörð og nes
og gefið í frá melnum hversdagsgráa.
Í sólarljósi skógarlaufið skín
og skrúðmælt lofar hundrað ævintýrum
en innst í dalnum gufar upp það grín;
þú greinir í því ógn með huga skýrum:
Er bíllinn stöðvast byrja leiðindin;
þín bíða tonn af innantómu trosi.
Heil eyðimörk og ekki nokkur vin
einungis klettar, lyng og andlaus mosi.
Hvar ertu borg með bensínstöð og stæði
já, bónuð gólf og kliðmjúk kassahljóðin?
Nú dimmir. Kuldinn rænir þig ró og næði
og rökkrið kveður þér öll sín verstu ljóðin.
Michel Houl l ebecq
72 TMM 2013 · 3
Úr Renaissance
Fellibylur í Feneyjum
en farðu ekki á taugum, ástin mín.
Ég færi þig úr fötunum
og faglega sleiki sárin þín.
Við eigum lífin ólifuð
ef við verðum þæg og góð
og ýmis verkin ósigruð.
Ástin mín, sjáðu, himnaflóð.
Ég elska þig með allt þitt salt
og yndisgráu svæðin þín.
Þær sælustundir segja mér allt.
Nei, sjáðu, dauðinn, ástin mín.
***
Við líðum óttalaus á björtum degi
um landslag sem var breytt af hendi manna.
Og lestin þýtur fram á fægðum vegi
sem framleiðandinn Alsthom lét svo hanna.
Um reglustikureiti hundrað jarða
við rennum létt og örugg í þeim höndum
sem stilltu saman stál og glerið harða.
Við streymum fram úr þúsund draumalöndum.
Hver á sitt líf og hver sín vandamálin:
Er hvinur ógnarlegur berst um vagninn
af ókyrrð fyllist farþeganna sálin,
úr fylgsni skríður gamli lítilmagninn.
Við rennum létt um lendur móður jarðar
með lærin spennt af engu sem þau kringir.
Ferðalag setur fólki skorður harðar,
ég finn hvar blóð þitt mínum bjöllum hringir.
Nú birtast aftur lífsins ljósakerin:
Við líðum inn í borg við opinn flóa.
Já, loksins heim í leyndardóminn frjóa
hvar lognið prýða einstæð iðjuverin.
***
Ljóð
TMM 2013 · 3 73
Playa Blanca. Og svölurnar
svífa um loftið. Pakkaferð.
Heitur vindur. Hagstætt verð.
Hafið blátt og mini-bar.
Playa Blanca. Og kertaljós
krýna látið pálmatré.
Sjórinn líkt og þangsins te.
Þjóðverjinn sýpur á volgri dós.
Playa Blanca. Klettum girt
kyrrðarstund í trylltum heim.
Ástarey með tunglum tveim
í tímans hafi, ég verð um kyrrt.
Miðnætti nálgast og kvennakór
kíkir niður í aperitif.
Fjörutíu og fjögur líf
full af sælu og spænskum bjór.
Playa Blanca, dagur fimm
og dömurnar flognar á heimaþing.
Aleinn ég þræði almenning
og enda á barnum Dimmalimm.
Playa Blanca. Og söngfuglinn
syngur um lífið í paradís.
Síðasti dagur sumarfrís
sendir mig út á flugvöllinn.
Lufthansa. Heim í leiðindin.
Úr Le sens du combat
Dagurinn rís og dafnar, breiðist um borg.
Við börðumst næturlangt til einskis betra.
Ég heyr’í strætó, suðið fullt af sorg
frá samfélagi. Færist nokkra metra.
Í dag er núna. Andrúmsloftið ljómar
af lífsins raunum, kvalafullar myndir
þér birtast hratt sem heiftarlegir dómar.
Og holdið, jafnvel holdið, undir kyndir.
Við höfum gengið í gegnum súr og sælu
en samt ei fundið æskudrauminn anga.
Í gegnum brosin glittir í lífsins þvælu.
Gagnsæið hefur tekið oss öll til fanga.

Eftir Friðrik Rafnsson

Úr TMM 2013 · 3

Michel Houellebecq með rauðu hárkolluna sem hann hugðist skarta í viðtali við Egil Helgason í Kiljunni

Michel Houellebecq með rauðu hárkolluna sem hann hugðist skarta í viðtali við Egil Helgason í Kiljunni


1.

Ég hef stundum í gegnum tíðina greitt götu erlendra rithöfunda hér á landi og hef haft það fyrir reglu fram að þessu að segja ekki frá slíkum heimsóknum opinberlega. En allar reglur hafa sínar undantekningar og þegar franski rithöfundurinn Michel Houellebecq er annars vegar fer vel á að brjóta þær. Hann er að mínum dómi og ansi margra annarra einn áhugaverðasti höfundur síðari ára, það þekki ég bæði sem dyggur lesandi hans um árabil og þýðandi þriggja skáldsagna hans, Öreindanna, Áforma og Kortsins og landsins. Lesa meira

Þrútið loft og þungur sjór

8. febrúar 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Hún var eins ekta og hún gat orðið, umgjörðin utan um jólasýningu Frystiklefans á Rifi, Mar, þegar við sáum hana í gær. Rokið burstaði öldurnar við norðurströnd Snæfellsness eins og það vildi hindra að þær næðu landi og hristi um leið bifreiðina óþyrmilega til á veginum. Ég hefði ekki viljað vera úti á sjó. Inni í leikhúsinu var líka hrollkalt, og hjálpaði það áhorfendum að lifa sig inn í atburðina sem verkið segir frá. Það var satt að segja mjög áhrifaríkt. Maður gengur alveg inn í það sem sýnt er og sagt frá við þessar aðstæður. Lesa meira

„Þú ert aldrei nógu góð“

31. janúar 2015 · Fært í Leikdómar Silju ·  

Það er alveg einstök lífsreynsla – sem við höfum nú átt þrisvar sinnum – að sitja í troðfullum tvöhundruð manna sal með unglingum og ungmennum og hlæja og gráta með þeim að frumsömdum leikverkum jafnaldra þeirra á sviðinu. Í gærkvöldi sáum við nýjasta afreksverkið í Gaflaraleikhúsinu í Hafnarfirði, Konubörn, sem sex dásamlegar rétt rúmlega tvítugar stúlkur hafa samið og leika fyrir okkur undir kraftmikilli en þó agaðri stjórn Bjarkar Jakobsdóttur. Björk er orðin langreynd í því að aga ungmenni því hún stýrði líka fyrri sýningunum tveim, Unglingnum og Heili, hjarta, typpi, svo að gneistaði af. Lesa meira

Næsta síða »